هجرى نيز مهم‌ترين بيمارستان جهان اسلام و مركز پزشكى بوده است . « 1 » بيمارستان‌هاى سلجوقى بر بيمارستان‌هاى اروپايى در دورهء نوزايى ( رنسانس ) از حيث شكل ظاهرى و نيز از لحاظ معمارى و تزيينات داخلى تأثير نهاده‌اند . تأثير بيمارستان‌هاى سلجوقى در محدودهء اروپا باقى نماند و به مناطق ديگر از شرق نزديك تا شرق دور گسترش يافت . مغول‌ها در دورهء ايلخانان با ساخت بيمارستان در شهرهاى بسيارى ، چون آماسيه ، سيواس ، تبريز ، همدان ، سلطانيه ، شيراز و بغداد به سبك بيمارستان‌هاى سلجوقى در اين گسترش سهم بسيارى داشتند . « 2 » بيمارستان در ايران . بيمارستان گندىشاپور ، كهن‌ترين بيمارستان ايرانى است كه اطلاعاتى از آن در دست است . قدر مسلم آنكه اين بيمارستان در زمان شاپور دوم ( 309 يا 310 تا 379 م ) وجود داشته است . اين بيمارستان و مدرسهء آن ، در روزگار خسرو انوشيروان ( 579 - 531 م ) به يارى سريانيان نسطورى به سرعت وسعت و شهرت يافت و به اوج شكوه خود رسيد . به دعوت پيامبر اسلام ( ص ) حارث بن كلده ، دانش‌آموختهء گندىشاپور ، يكى از ياران ايشان را در عربستان مداوا كرد . اين بيمارستان كه پس از سقوط دولت ساسانى از حمايت مالى و معنوى حكومت مركزى محروم مانده بود ، فقط به همت پزشكان و استادان و ايرانيان آن ناحيه توانست حدود سه قرن پس از آن هم دوام آورد و به مهم‌ترين حلقهء اتصال فرهنگ نوپاى اسلامى با تمدن ايرانى هندى و يونانى بدل گردد و نخستين پايگاه پزشكى در تمدن اسلامى باشد . همان گونه كه پيش‌تر يادآور شديم ، ارتباط رسمى اين بيمارستان با مركز خلافت اسلامى به روزگار منصور عباسى بازمىگردد . از آن هنگام به بعد پزشكان گندىشاپور ، به‌ويژه پزشكان بلندپايهء خاندان بختيشوع به‌تدريج به بغداد رفتند و با پشتيبانى خلفا و وزراء و اقبال مردم روبه‌رو شدند . از تاريخ برچيده شدن بيمارستان گندىشاپور اطلاعى در دست نيست ، ولى چنين مىنمايد كه فعاليت آن دست‌كم تا درگذشت شاپور بن سهل در 255 ق ، آخرين

--> ( 1 ) . احمد بن محمد مقرى ؛ عبد الواحد بن على مراكشى ، همان جاها . ( 2 ) . احمد عيسى بك ، پيشين ، ص 8 - 44 ؛ مقريزى ، همان ، ص 7 - 406 ؛ احمد بن على قلشقندى ، صبح الأعشى ، اهره ، 20 - 1910 ، ص 7 - 152 ؛ Sami Hamameh , " Development of Hospital in Islam " , Journal of the History of Medicine , XVII , 1962 .